Fotografia Qė Nuk Mundet nga Harresa

Arkanit i kishte hyrė nė qejf kur ky amerikan e kishte fotografuar me njė kėlysh tigri. Prandaj e kishte lejuar praninė e tij nė misionet e togjeve tė veta paramilitare. Por mė vonė e kishte futur fotografin Ron Haviv nė listėn e zezė kur e kishte kuptuar se sidomos njė nga fotot i kishte shpėtuar cenzurės sė tij. Njė ekspozitė nė Beograd, tash, thekson detajet e kėsaj fotografie.

Ka shumė fotografi nga koha e luftėrave tė Jugosllavisė, ndoshta edhe mė brutale nė natyrė ose mė tė hollėsishme nė detaje. Mirėpo asnjė nuk e tregon atė dekadė mė intensivisht e mė pėrmbledhtazi se sa fotografia tė cilėn e bėri amerikani Ron Haviv nė vitin 1992, nė Bjelina tė Bosnjės, gjatė luftės sė vėshtirė atje.

“Duart e mia dridheshin kur unė e bėra kėtė fotografi”, kishte deklaruar mė vonė Ron Haviv, sipas gazetės The Guardian. “Asnjė nga ata nuk po mė shihnin, kėshtu qė e ngrita kamerėn vetėm sa mund tė zija kėtė skenė brenda fokusit. Kur e ula kamerėn ata shikuan andej kah gjendesha unė. Ata nuk e kuptuan qė unė kisha bėrė fotografi”.

Nė foto shihen ushtarėt famėkeq tė Arkanit, apo siē u quajtėn “Tigrat”, duke ekzekutuar njė burrė, gruan e tij dhe kunatėn - qė ishte fillimi i asaj qė pastaj do tė cilėsohej si pastrim etnik. Ron Haviv kishte dėshmuar mė vonė se gruaja ishte e plagosur dhe ende gjallė kur ushtari po e shqelmonte. Dhe ai e bėnte kėtė derisa pinte cigare e mbante syze dielli. Kurse dy bashkėushtarėt e tij rrinin absolutisht tė qetė.

“Unė kisha bėrė njė fotografi tė Arkanit duke mbajtur njė tigėr tė vogėl kėlysh, qė ai e pėlqente shumė, kėshtu qė mė lejoi vetė qė tė udhėtojė me grupin e tij qė ta dokumentojė ‘misionin’ e tyre. Ushtarėt mė bėrtisnin qė tė mos fotografoj, por unė i kisha premtuar vetes se nuk do tė dilja pa fotografi pėr ta dėshmuar se ēfarė kisha parė”, thoshte Haviv.

Mė vonė Arkani e kishte zėnė duke fotografuar njė ekzekutim tjetėr dhe i tha se do ta procedonte vetė filmin pėr tė kontrolluar se cilat fotografi nuk i pėlqenin. Ndėrsa Haviv e kishte fshehur filmin mė fotot e mėhershme.

Kur fotot ishin publikuar jo shumė mė vonė, Arkani kishte deklaruar nė njė intervistė: “Me padurim pres ditėn kur do ta pijė gjakun e tij”, duke i u referuar kėshtu Havivit.

“Ai me futi nė listėn e vdekjes dhe unė kalova tetė vjet tjera duke u munduar t’i shmangem atij”, thoshte Haviv, fotot e tė cilit me vonė kontribuuan qė tė ngriten akuza ndaj Arkanit (Zheljko Raznatoviq) dhe grupit te tij nga Tribunali i Hagės.

Kishte pasur spekulime se disa nga personat qė shihen nė foto ishin tė gjallė, jo tė vdekur. Kjo i ka shėrbyer si motiv piktorit boshnjak Radenko Milak i cili pikturoi mė shumė se 40 kopje tė sė njėjtės fotografi dhe tė cilat janė prezantuar pėr publikun nė njė ekzpozitė nė Beograd, nė muzeun e artit bashkėkohor.

Pėrderisa shkelmimi i njė trupi tė vdekur perceptohet si diēka e sėmurė dhe jo etike, shkelmimi i dikujt qė ende ėshtė gjallė ndoshta edhe mund tė “kuptohet” disi. Kjo i dha shkas piktorit qė ta emėrtojė ekspozitėn e tij “Dhe ēfarė tjetėr pe ti? Unė s’i pashė tė gjitha”.

“Kjo fotografi ėshtė mė shumė se sa vetėm njė imazh tjetėr i dhunės nga zona luftėrave”, thotė Milak. “Nė njėrėn anė syzet e bardha qė kishte ‘Suka’ (ushtari nė fotografi) dhe nė tjetrėn anė cigaren tė cilėn e mban nė dorėn e tij tė majtė. Trupi i tij ėshtė gati se nė njė lėvizje ‘vallėzuese’ derisa shqelmon gruan e shtrirė nė rrugė”.

“Tė gjitha kėto e lėnė vėzhguesin tė kuptojė se sa rutinor ėshtė ky akt pėr pjesėtaret e kėtij grupi. Se sa tė shkujdesur janė kėta ushtarė rreth asaj se ēfarė po ndodhė”.

“Tigrat” e Arkanit ishin me gjasė grupi mė famėkeq gjatė luftėrave nė Bosnjė, Kroaci dhe Kosovė. Krimet i bėnin nė emėr tė patriotizmit ndėrsa kryesisht bėnin vrasje dhe dhunime me plaēkitjen si motivacion kryesor pėr ta. Dėshmitė tregojnė pėr mizori tė hamendshme tė cilat i kreu ky grup duke terrorizuar popullatėn qė t’i lėshojė vendbanimet.